Coğrafya

Dalgalar (Coğrafya)

Esnek bir ortamda meydana gelen şekil değişikliğine dalga denir. Dalga hareketinde madde molekülleri bir yerden başka bir yere hareket etmez, bulundukları yerde titreşir. Başka bir deyişle dalgada taşınan madde değil hareket ve ona bağlı enerjidir.

Evrende tanımlayabildiğimiz iki tür dalga vardır.

1-) Mekanik Dalga : Yayılması için mutlaka madde ortamı gereken dalgalara denir. (yay,su, ses, deprem.)

2-) Elektromanyetik Dalga : Yayılması için madde ortamı gerekmeyen dalgalara denir. (ışık, radyo dalgası, mikrodalga, kızılötesi, mor ötesi, x-ışınları, gama ışınları)

  • Titreşim doğrultusu hareket doğrultusuna dik olan dalgalara enine dalga denir. (deprem, ışık, yay, su, elektromanyetik)
  • Titreşim doğrultusu hareket doğrultusuna paralel olan dalgalara boyuna dalga denir. (ses, deprem, yay, su)

Deprem Dalgaları

Yer kabuğu içinde biriken enerjinin boşalması ile oluşan kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamları ve yer yüzeyini sarsması olayına deprem denir. Deprem dalgaları iki çeşittir.

1-) Cisim Dalgaları : Depremin meydana geldiği noktadan etrafa ilk yayılan ve kayıtlarda ilk görülen dalgadır. İkiye ayrılır.

A-) P-Dalgası : İlk algılanan dalgadır. Yeryüzüne parelel salınım yapar. Boyuna dalgalardır. Yıkım etkisi düşüktür. Hızı en büyüktür.

B-) S-Dalgası : Tanecik hareketleri yayılma doğrultusuna dik yada çaprazdır. İkinci algılanan dalgadır. Yıkım etkisi yüksektir. Hızı P dalgasının %60’ı ile %70’i kadardır. Yalnız katı içerisinde ilerler.

2-) Yüzey Dalgaları : En yavaş ilerleyen dalgalardır. Deprem merkezine en yakın yer yüzünde meydana gelir. İkiye ayrılır.

A-) Lova Dalgası : Yeri yatay düzlemde hareket ettirir. Yüzey dalgalarının en hızlısıdır. Yeryüzünde yarılmalara neden olur.

B-) Rayleigh Dalgası : Yeryüzünde, okyanus yüzeyinde yuvarlanan su dalgası gibi yuvarlanarak ilerler. Deprem anında hissedilen sarsıntıların çoğu Rayleigh dalgasıdır. Bu dalgaların genliği çok büyüktür.

Deprem Çeşitleri : Dünyada oluşan depremlerin büyük bölümü levhaların hareketi sonucu oluşur. Yeryüzünde oluşan depremlerin %90’ı bu gruba girer. Buna tektonik deprem denir. Volkanların püskürmesi sonucu oluşan depremlere volkanik deprem denir. Yer altındaki boşlukların tavan bloklarının çökmesi sonucu oluşan depremlere çöküntü depremi denir.

  • Depremin büyüklüğü richter ölçeği cetveli ile hesaplanırken depremin şiddeti mercalli ölçeği cetveli ile hesaplanır.

Ses Dalgaları

Ortamların titreşmesi sonucu oluşur. Boyuna dalgalardır. Yayılması için ortama ihtiyaç vardır. Boşlukta yayılmazlar.

Ortamın titreşimi sonucunda oluşan ses dalgalarının denge konumuna olan uzaklığına genlik denir. Genliği büyük olan sesin şiddeti fazladır. Ses dalgaları enerji taşır.

Frekansı) büyük olan ses ince, frekansı küçük olan ses kalın duyulur. Frekansı 20-20000 Hz arasındaki sesler insanlar tarafından duyulur. Frekansı 20000 Hz’den büyük olan seslere ultrasonik sesler, frekansı 20 Hz’den küçük olan seslere infrasonik sesler denir.

Kaynağın boyu kısaltılırsa, kaynak inceltilirse, kaynağın gerginliği arttırılırsa frekansı artar

Ses havada yaklaşık 340m/s ile yayılır. Ses en hızlı katılarda en yavaş gazlarda yayılır. Ortamın sıcaklığı artarsa ses hızıda artar.

Titreştiğinde ses üreten U şeklindeki metal cisimlere diyapozan denir. Uzun diyapozanlarda üretilen sesler kalın, kısa diyapozanlarda üretilen sesler ince sestir.

Ses dalgalarının bir yüzeye çarptıktan sonra tekrar duyulmasına yankı denir.

Aynı frekansta çalınan iki sesin ayırt edilmesine tını denir.

Ses kaynağı ve gözlemcinin hareketlerine göre ses frekansındaki farklı algılamalara Doppler olayı denir.

  • Ses hızı (V) her zaman pozitiftir.
  • Ses kaynağı ve gözlemci aynı yönde hareket ediyorsa, gözlemci arkada ise +Vg , +Vk , gözlemci önde ise -Vg , -Vk alınır.
  • Ses kaynağı ile gözlemci zıt yönde hareket ediyorsa, kaynak ve gözlemci birbirine yaklaşıyorsa +Vg , -Vk , kaynak ve gözlemci birbirinden uzaklaşıyorsa -Vg , +Vk alınır.

Etiketler

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

twelve + 13 =

Kapalı

Reklam Engelleyici Algılandı

Lütfen reklam engelleyici kullanıyorsanız, kapayıp tekrar girmeyi deneyiniz.